بر ايشان خوانى ، ايشان را ايمان بيفزايد آنگه گفت : نماز به پاى دارند و نفقه كنند ، و از پس اين جمله شرايط و افعال گفت : ايشان مؤمناناند بر حقيقت ، دليل كند بر آن كه هر كه نه چنين باشد مؤمن نبود ، جواب گوئيم : اوّلا گفتن ( 1 ) كه هر كه نه چنين بود مؤمن نبود ، قول به دليل الخطاب باشد و دليل الخطاب درست نيست بنزديك محقّقان اهل علم . دگر آن كه ، خداى تعالى در اين آيت وصف افاضل و خيار مؤمنان كرد ، و ممتنع نباشد كه مؤمنان در طاعات متفاضل باشند و اگر چه در ايمان [ 19 - پ ] متساوى باشند دليل بر اين آن است كه ، در آيت گفت : * ( وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ ) * ، و به اجماع امّت و جل ( 2 ) القلب در ايمان شرط نيست نه بينى كه در دگر آيت گفت : الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّه ( 3 ) . . . ، گفت : آنان كه ايمان آرند و دلهاى ايشان به ذكر خداى ساكن شود ، : و اگر هر دو از شرط صحّت ايمان بود متناقض باشد ، و انّما مراد آن است كه : از فضل مؤمن آن است كه عند ذكر خداى از عقاب او بترسد و از وعيد او ، [ و ] ( 4 ) به وعدهاى او و ثواب او دلش ايمن و واثق شود ، و چون آيات خداى بر او خوانند ، در آن تأمّل كند شك نيست كه معارفش بيفزايد ، و آن زيادت در ادلَّه و طرق ايمان باشد و الَّا ايمان عبارت است از : مجموع علومى كه تا مجتمع نشود [ ايمانش نخوانند ، چون عقل كه عبارت است از : مجموع علومى كه تا مجتمع نشود ] ( 5 ) عقلش نخوانند . اما قوله : * ( الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ ) * ، اين هر دو ، اعنى نماز و انفاق ، از فضل ايمان است نه از شرط ايمان . دليل بر آن كه چنين است ، آن است كه : نماز و انفاق هر يكى از آن مشتمل است بر فريضه و سنّت ، و در آيت مطلق است ، و گفتن كه : اخلال به نماز سنّت و ترك نفقه سنّت ، ايمان را خلل و نقصان كند خلاف اجماع باشد ، پس به آيت تمسّكى نيست ايشان را از اين وجه كه گفتيم . امّا قوله : * ( أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ) * ، دليل نكند بر آن كه آنان كه نه چنين باشند نه مؤمن باشند حقّا ، كه اين دليل الخطاب بود و آن باطل بود . و امّا نصب « حقّا » ، نصب آن بر مصدر است ، كانّه قال : او حق ( 6 ) ذلك لهم حقّا ، اوحقوا في ايمانهم

--> ( 1 ) . مل ، لت : گفتى . ( 2 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن : وجلت . ( 3 ) . سوره رعد ( 13 ) آيهء 28 . ( 5 - 4 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد . ( 6 ) . آو ، بم ، آن : قال الحق .